హిందూ పురాణాల్లో యమధర్మరాజు మరణానికి అధిపతి మాత్రమే కాదు, జీవితం-మరణం తాత్విక సమతుల్యతను తెలిపే ధర్మదేవుడిగా కూడా పేర్కొనబడ్డాడు. సూర్యభగవానుడి నుంచి జనించిన యముడు నరకలోకానికి అధిపతిగా, దక్షిణ దిక్పాలకుడిగా, ప్రాణాంతక కర్మలు, పాపపుణ్యాల లెక్కలు, మరణానంతర తీర్పును పర్యవేక్షించే దేవుడిగా పూజింపబడతాడు. అతని వాహనం దున్నపోతు (మహిషం) చేతిలో పాశం మరియు ధర్మదండం ఉంటాయి. ఈ పాత్రలు అన్నీ అతను నిష్పాక్షికంగా తీర్పు ఇస్తాడనే భావనను సూచిస్తాయి.
అయితే ప్రాచీన శిల్పాలు, దేవాలయ చిత్రాలు, జానపద కథల్లో యమధర్మరాజును తరచుగా ఒక పాదం ముందుకు ఉంచి నిలబడి ఉన్నట్లుగా చూపిస్తారు. కొందరు ప్రజా విశ్వాసాలు దీనిని “యముడికి ఒక పాదం లేదు” అని అర్థం పుచ్చుకుంటాయి. అయితే వేదాలు, పురాణాలు, అగమాలు, ధర్మశాస్త్రాల్లో ఎక్కడా యముడు ఒక కాలుతో మాత్రమే ఉన్నాడని స్పష్టమైన వ్యాఖ్య లేదు. ఇది శారీరక లోపం కాదు. సంకేతాత్మక ప్రతీక మాత్రమే.
పురాణ ప్రత్యేకతల ప్రకారం, యముడు తీర్పు ఇస్తున్నప్పుడు ధర్మం మీద నిలబడతాడు. అందుకే అతన్ని ఒక పాదం స్థిరంగా నేలపై నిలబడి, మరో పాదం సన్నద్ధ స్థితిలో ముందుకు ఉన్న ఆకృతిలో చూపిస్తారు. దీని అర్థం. “యముడు తీర్పు చేసేప్పుడు స్థిరమైన ధర్మబుద్ధిపై నిలబడతాడు. అయితే ఫలితాన్ని అమలు చేయడానికి చర్య ఎప్పుడూ సిద్ధంగా ఉంటుంది. మరికొన్ని జానపద కథల్లో, యమధర్మరాజు పాపపుణ్యాలను బేరీజు వేసే సమయంలో ఎడమ పాదం ముందుకు పెట్టి నిలబడతాడని, అందువల్ల కుడి పాదం ‘ఉండదు’ అని భావించినట్లు గ్రామీణ విశ్వాసాలు చెప్పినప్పటికీ, అవి ప్రతీక రూపాలు మాత్రమే. పాపాన్ని కొలిచే తీర్పు అంటే చలనం లేని ధర్మస్థితి, ఆ భావాన్ని అక్కడ చూపించారు.
దున్నపోతు నేలను సమతూకంగా చేయడం, రోధించడం, వ్యత్యాసాలను తొలగించడం చేస్తుంది. ఆ విధంగానే యముడు కూడా జీవితాల్లోని కర్మ ఫలితాలను సమన్వయపరచే పాత్ర పోషిస్తాడు. అందుకే అతని తీర్పు భయంకరమైనదై ఉన్నా, అన్యాయం లేనిది. అంటే, యముడికి ఒకే పాదం మాత్రమే ఉందని నమ్మకం వ్యాఖ్యానాల వల్ల వచ్చిన అపార్థం. నిజానికి, అతను రెండు పాదాలతోనే ఉన్నాడు, కానీ కళ, శిల్ప, పురాణ రూపకాలలో తీర్పు యొక్క నిష్పాక్షికతను వ్యక్తపరచడం కోసం ఒక పాదం ముందుకు పెట్టి నిలబడిన చిత్రణను ఉపయోగించారు.
