వెలుగుల పండగ దీపావళి… దీపారాధనలో అంతరార్థం తెలుసా!

దీపావళి అంటే కేవలం పండుగ కాదు — అది వెలుగుల ఉత్సవం, జ్ఞానోదయానికి సంకేతం, చీకటి మీద వెలుగు విజయం సాధించిన పర్వదినం. “దీపావళి అంటే దీపాల వరుస” అని అర్థం. చీకటిని పారదోలి వెలుగునిచ్చే ఆయుధం దీపమే. అందుకే దీపావళిని ‘దివ్వెల పండుగ’ అని, ‘దివిటీల పండుగ’ అని పిలుస్తారు. ఈ పండుగను ప్రతి ఇంటి ముందర వెలిగే చిన్న దీపం కూడా ఒక తాత్విక సందేశాన్ని ఇస్తుంది — అజ్ఞానం అనే చీకటిని జ్ఞానవెలుగుతో జయించాలని.

వేదకాలం నుంచే వెలుగుల ఉత్సవం

దీపావళి పండుగ వేదకాలం నుంచే ఉనికిలో ఉందని పుస్తకాధారాలు చెబుతున్నాయి. అప్పుడు రుషులు కొరవులు వెలిగించి “కౌముదీ మహోత్సవం”గా దీపావళి జరుపుకునేవారని పండితులు చెబుతున్నారు.. అంటే దీపావళి కేవలం మానవ ఆనందోత్సవం కాదు, అది వేదసాంప్రదాయాల్లో కూడా ఉన్న పవిత్ర ఆచారం. చారిత్రక కాలం నుండి ఇప్పటి వరకు పిల్లలు, పెద్దలు, యువకులు అందరూ దీపాలు వెలిగించి, పటాసులు కాల్చి, మిఠాయిలు పంచుకుంటూ ఈ పండుగను సంతోషంగా జరుపుకుంటున్నారు. భారతదేశంలోని జాతీయ పండుగల్లో దీపావళి ప్రత్యేకమైన స్థానం పొందింది.

ఉత్తర–దక్షిణ భారతంలో వైవిధ్యాలు

దీపావళి పండుగను దేశవ్యాప్తంగా వేర్వేరు కోణాల్లో జరుపుకుంటారు. ఉత్తర భారతదేశంలో దీన్ని ఐదు రోజుల పండుగగా గుర్తిస్తారు. మొదటి రోజు ధనత్రయోదశి లేదా యమ త్రయోదశి, రెండో రోజు నరకచతుర్దశి, మూడవ రోజు దీపావళి, నాలుగవ రోజు బలిపాడ్యమి, ఐదవ రోజు భ్రాతృద్వితీయ లేదా యమద్వితీయగా నిర్వహిస్తారు. దక్షిణ భారతదేశంలో మాత్రం నరకాసురుని వధతో దీపావళి ముడిపడి ఉంది. శ్రీకృష్ణుడు నరకాసురుణ్ణి సంహరించి ధర్మాన్ని కాపాడిన రోజు అని ప్రజలు గుర్తించి పండుగ జరుపుకుంటారు. ఉత్తర భారతదేశంలో రాముడు రావణుణ్ణి వధించి అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చిన సందర్భాన్ని దీపావళిగా గుర్తిస్తారు. ఈ రోజు రాముడు తమ్ముడు భరతుణ్ణి కలుసుకున్న ఆనందానికి గుర్తుగా దీపాలు వెలిగించారని పురాణాలు చెబుతున్నాయి.

రాష్ట్రాల వారీగా ప్రత్యేకత

గుజరాత్ రాష్ట్రంలో దీపావళి రోజున కొత్త వ్యాపారాలు ప్రారంభించడం ఒక శుభ ఆచారం. మహాలక్ష్మీదేవి భర్త అయిన విష్ణువు భూలోకానికి వచ్చిన రోజు గుర్తుగా మధ్యప్రదేశ్ ప్రజలు దీపావళిని జరుపుకుంటారు. కలకత్తాలో ఈ రోజున మహాకాళి దేవిని ఆరాధిస్తూ “కాళీపూజ” చేస్తారు.
ఇంత వైవిధ్యమున్నా — ఆ పండుగ వెనుక ఉన్న మూల స్ఫూర్తి ఒకటే — చీకటి మీద వెలుగు గెలిచిన శుభదినం.

దీపావళి చరిత్రలో అనేక సంఘటనలతో ముడిపడి ఉంది. నరకాసురుని వధతో పాటు, రాముడు అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చిన రోజు కూడా దీపావళిగానే గుర్తించబడింది. వామనావతారంలో మహాబలి చక్రవర్తిని పాతాళానికి పంపిన రోజుకూడా దీపావళి రోజే. ఇక దీపావళి నుంచే విక్రమార్క శకం ప్రారంభమైందని కూడా శాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి.  చతుర్దశి రోజున దీపాలు వెలిగించి యమతర్పణం చేయాలని ధర్మశాస్త్రాలు సూచిస్తున్నాయి. ‘ముద్రారాక్షస’ గ్రంథంలో దీపదానం విశిష్టత వివరించబడింది. బౌద్ధ జాతక కథల్లో కూడా దీపోత్సవం ప్రస్తావన ఉంది — బుద్ధుని చుట్టూ దీపాలు వెలిగించి పూజించడం ఆ కాలపు సంప్రదాయమని చెబుతాయి. దీపావళి పండుగ కేవలం దేవతల ఆరాధనకే పరిమితం కాదు — అది కుటుంబ బంధాలను మరింత బలపరచే సందర్భం కూడా. పూర్వకాలంలో దీపావళి రోజున కూతురిని, అల్లుడిని పుట్టింటికి పిలిచే ఆచారం ఉండేది. ‘నాగానందం’ అనే కావ్యంలో విశ్వవసు అనే రాజు తన కుమార్తె మలయవతికి దీపావళి సందర్భంగా పుట్టింటి మర్యాదలు చేసినట్టు ప్రస్తావన ఉంది. విజయనగర సామ్రాజ్య కాలంలో దీపావళిని అపారమైన ఆనందోత్సాహాలతో జరుపుకునేవారని చారిత్రక ఆధారాలు చెబుతున్నాయి.

దీపారాధనలో అంతరార్థం

దీపం వెలిగించడం అనేది కేవలం సంప్రదాయం కాదు — ఒక ఆధ్యాత్మిక చిహ్నం. దీపం వెలిగించడం జ్ఞానప్రచోదనకు సంకేతం.
మన చుట్టూ ఉన్న అజ్ఞాన చీకటిని పారద్రోలి విజ్ఞాన కాంతిని ఆహ్వానించడమే దీపారాధన యొక్క అంతరార్థం.

దీపంలోని మంటలో మూడు ప్రధాన రంగులు కనిపిస్తాయి — నీలం, పసుపు, తెలుపు.
ఈ మూడు రంగులు త్రిజగన్మాతలైన మహాకాళి, మహాలక్ష్మి, మహాసరస్వతికి ప్రతిరూపాలు.
అంటే దీపం వెలిగించడం అంటే శక్తిత్రయాన్ని ఆరాధించడం అన్న మాట.
మరో కోణంలో చూసినప్పుడు — ఈ మూడు రంగులు మనిషిలోని సత్వ, రజ, తమో గుణాలను సూచిస్తాయి.
అందుకే దీపావళి పండుగలో దీపారాధన మన ఆత్మ శుద్ధిని, మనసు శాంతిని సూచిస్తుంది.

ధర్మశాస్త్రాల ప్రకారం అమావాస్య, చతుర్దశి రోజుల్లో దీపదానం చేయడం వల్ల యమబాధ తొలగిపోతుందని నమ్మకం ఉంది. దీపం వెలిగించడం ద్వారా అపమృత్యువు తొలగిపోతుందని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. దీపం వెలిగించడం అంటే కేవలం కాంతిని పంచడం కాదు — మనలోని చీకటిని, నెగటివిటీని పారద్రోలి సద్బుద్ధిని వెలిగించడం. దీపావళి రోజు ప్రతి ఇంటి గడప వెలుగులతో ప్రకాశిస్తుంది. పిల్లలు పటాసులు కాలుస్తారు, పెద్దలు పూజలు చేస్తారు, మహిళలు ఇంటిని అలంకరిస్తారు. ఈ సమిష్టి ఆనందం మనసును ప్రశాంతంగా, పాజిటివ్‌గా మారుస్తుంది.
వెలుగులు మాత్రమే కాదు — ఈ రోజు మనసులోనూ వెలుగు నింపుకోవడమే దీపావళి యొక్క అసలైన ఉద్దేశం. దీపావళి మన దేశ ఆధ్యాత్మికత, చరిత్ర, కుటుంబ బంధాలు, మరియు విజ్ఞాన స్ఫూర్తి — ఈ నాలుగింటినీ కలిపిన పండుగ. దీపం వెలిగించడం ద్వారా మనం వెలుగును మాత్రమే కాదు, విలువలను కూడా పంచుకుంటాం. “దీపావళి అంటే వెలుగుల వరుస మాత్రమే కాదు, అది మనిషి అంతరంగంలో వెలుగు నింపే ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణం”.