ఆంధ్రప్రదేశ్లోని కృష్ణాజిల్లా, దివిసీమ ప్రాంతంలో కృష్ణానదీ తీరాన వెలసిన ప్రాచీన దివ్యక్షేత్రం శ్రీకాకుళం. ఘంటసాల మండలంలో ఉన్న ఈ చారిత్రక గ్రామంలో స్వయంభువుగా వెలసిన శ్రీకాకుళేశ్వరస్వామి (ఆంధ్ర మహావిష్ణువు) ఆలయం ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ స్వామిని ఆంధ్రా భాషా ప్రియుడని, ఆంధ్ర నాయకుడని భక్తులు భక్తిశ్రద్ధలతో కొలుస్తారు. బ్రహ్మదేవుడు స్వయంగా ఈ క్షేత్రంలో స్వామివారిని ప్రతిష్టించి పూజించాడని పురాణాలు పేర్కొంటున్నాయి.
చోళ రాజుల శిల్పకళా వైభవం
శ్రీకాకుళేశ్వర ఆలయం ఐదు అంతస్థుల ఎత్తయిన రాజగోపురంతో అత్యంత సుందరంగా దర్శనమిస్తుంది. శాలివాహన శకం 1081 (క్రీ.శ. 10వ శతాబ్దం)లో చోళరాజైన అనంత దండపాలుడు ఈ రాజగోపురాన్ని నిర్మించినట్లు ఇక్కడి శాసనాల ద్వారా తెలుస్తోంది.
ఆలయ ప్రాంగణం ప్రధానంగా మూడు భాగాలుగా విభజించబడింది:
- రంగమంటపం: నాలుగు స్తంభాల మధ్య నాట్యం చేయడానికి వీలుగా గుండ్రని వేదిక ఉంటుంది.
- అంతరాలయం & గర్భగుడి: గర్భగుడిపై ఉన్న విమానాన్ని ‘భద్రకోటి విమానం’ అని పిలుస్తారు.
ఈ ఆలయంలో వెలిగే నిత్యాగ్నిహోత్రం మరొక విశేషం. ఏనాడో హోమగుండంలో వెలిగించిన అగ్ని నేటికీ సంరక్షించబడుతూ వెలుగుతుండటం ఇక్కడి ప్రత్యేకత.
విజయనగర సామ్రాజ్య చక్రవర్తి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కళింగ దండయాత్రకు వెళ్తున్న సమయంలో బెజవాడ మీదుగా శ్రీకాకుళం చేరుకుని, ఏకాదశి వ్రతాన్ని ఆచరించారని చరిత్ర చెబుతోంది. ఆ సమయంలో ఆంధ్ర మహావిష్ణువు రాయలవారి కలలో కనిపించి, తెలుగులో కావ్యాన్ని రచించమని ఆదేశించాడని ప్రతీతి. ఆ దైవాజ్ఞ మేరకు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఇక్కడి మందిరంలోని ఒక మండపంలో కూర్చుని ‘ఆముక్తమాల్యద’ అనే ప్రసిద్ధ ప్రబంధాన్ని రచించారు. అందుకే ఈ రోజటికీ ఆ మండపాన్ని ‘ఆముక్తమాల్యద మండపం’ అని పిలుస్తారు.
చారిత్రక నేపథ్యం
శ్రీకాకుళం ప్రాంతం క్రీ.పూ మూడో శతాబ్దంలో శాతవాహనుల కాలంలో ప్రముఖ రాజధానిగా, క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దంలో వైభవపేతమైన మహానగరంగా విలసిల్లింది. కాలక్రమంలో దేవరకొండ (చల్లపల్లి) సంస్థానాధీశుల వశమైన ఈ ఆలయం వారి హయాంలో విశేష పూజలందుకుంది. క్రీ.శ. 18వ శతాబ్దంలో కాసుల పురుషోత్తమ కవి స్వామివారిపై వ్యాజస్తుతి అలంకారంలో ‘ఆంధ్రనాయక శతకం’ రచించారు. ఈ శతక ప్రభావాత్ చల్లపల్లి జమీందార్ యార్లగడ్డ కోదండ రామన్న ఈ ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించారు. నేటికీ చల్లపల్లి జమీందారుల వంశీయులే ఈ ఆలయానికి అనువంశిక ధర్మకర్తలుగా వ్యవహరిస్తున్నారు.
ప్రత్యేక ఉత్సవాలు & దర్శన విశేషాలు
- బ్రహ్మోత్సవాలు: ప్రతి ఏటా మే నెలలో (వైశాఖ మాసం) 5 రోజుల పాటు స్వామివారి వార్షిక బ్రహ్మోత్సవాలు అత్యంత వైభవంగా జరుగుతాయి.
- వైకుంఠ ఏకాదశి: ముక్కోటి ఏకాదశి రోజున శ్రీరాజ్యలక్ష్మీ, భోగ్యలక్ష్మి సమేత శ్రీకాకుళేశ్వరస్వామిని ఉత్తరద్వారంలో దర్శించుకుంటే పుణ్యలోక ప్రాప్తి కలుగుతుందని భక్తుల నమ్మకం.
- ఏకరాత్ర ప్రసన్న మల్లిఖార్జున స్వామి: ఆలయ సమీపంలో కాకతీయుల కాలం నాటి పురాతన మల్లిఖార్జున స్వామి గుడి కూడా ఉంది. ఇక్కడ ఒక్క రాత్రి నిద్రిస్తే సకల కోరికలు తీరుతాయని విశ్వసిస్తారు.
సినిమాతో లభించిన ప్రాచుర్యం
ఈ క్షేత్ర మహత్యాన్ని ఆధారం చేసుకుని 1962లో ఎన్.టి. రామారావు, జమున, ఎస్.వి. రంగారావు ప్రధాన తారాగణంగా ‘శ్రీకాకుళ ఆంధ్ర మహా విష్ణువు కథ’ అనే చలనచిత్రం నిర్మించబడింది. ఈ సినిమా విజయం సాధించడంతో ఈ దివ్యక్షేత్ర విశిష్టత ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న తెలుగువారందరికీ మరింతగా తెలిసింది.
ఈ క్షేత్రానికి ఎలా చేరుకోవాలి?
- రోడ్డు మార్గం: విజయవాడ (సుమారు 45 నుండి 65 కి.మీ), ఘంటసాల, కోడలి, కొల్లూరు ప్రాంతాల నుండి రవాణా సదుపాయం ఉంది. విజయవాడ నుండి నిత్యం ఆర్టీసీ బస్సులు అందుబాటులో ఉంటాయి.
- రైల్వే & విమాన మార్గం: సమీప రైల్వే స్టేషన్ మరియు విమానాశ్రయం విజయవాడలోనే ఉన్నాయి. అక్కడి నుండి బస్సు లేదా టాక్సీ ద్వారా శ్రీకాకుళం సులభంగా చేరుకోవచ్చు.
